Bywa, że historia polskiej informatyki leży w pudle po butach. Tym razem leżała na dyskietkach 5,25" z archiwum Biura Informatyczno-Wydawniczego — polskiej firmy, która w latach 90. robiła na Commodore 64 rzeczy, o których bazy danych sceny wiedzą niewiele. Zgrano z nich 175 obrazów (obie strony dyskietki liczone osobno).

Dyskietki odzyskała i zgrała Polish Amiga Floppy Preservation Group. Właściciel firmy zgodził się na niekomercyjne udostępnienie całości. My wzięliśmy na siebie robotę, której nikt nie lubi: opisanie, rozpoznanie i posortowanie tego, co z tych dyskietek zeszło.

Dziś możecie to pobrać.

Co to jest BIW

Na CSDb Biuro Informatyczno-Wydawnicze figuruje jako polska grupa z dziewięcioma wydaniami z lat 1994–1995 i jednym wymienionym członkiem: Bogusławem Radziszewskim.

To jest, delikatnie mówiąc, czubek góry lodowej.

Radziszewski jest bowiem — razem z Krzysztofem Gajewskim — współautorem Warsaw BASIC, rozszerzonego BASIC-a na C64, który powstał w IPPT PAN i był sprzedawany przez Fundację Edukacji Technologicznej, powstałą w 1989. Warsaw BASIC to nie jest ciekawostka dla kolekcjonera. To był polski produkt komercyjny, sprzedawany na kartridżu i dyskietce, z drukowaną instrukcją. Kartridż nie był fanaberią: Radziszewski tłumaczył w wywiadzie dla „Commodore & Amiga" 5/92, że EPROM był jedyną skuteczną ochroną przed giełdą, na której ich programy stale się pojawiały.

W CSDb Warsaw BASIC istnieje właściwie tylko jako crack. Bez podziału na wersje, bez kontekstu, bez narzędzi, które do niego należały.

W tym archiwum jest 17 obrazów związanych z Warsaw BASIC-iem, a na nich oznaczenia pięciu wersji — 1.0, 1.1, 1.1 Turbo, 2.0 i 3.2 — z tytułów, etykiet i napisów w kodzie (samych interpreterów nie porównywaliśmy). Plus kompilator z dekompaktorem, dyskietka z etykietą soeto 20.11.88 i zestaw narzędzi dyskowych do 1571.

Trzy uczciwe zastrzeżenia. „2.0 Plus" występuje w zbiorze tylko jako etykieta jednej dyskietki (wb 2.0 plus tape) i jako nazwa pliku wb 2.0 plus/ctr na dwóch innych — kodu z 2.0 nie porównywaliśmy, więc osobnej wersji z tego nie wydzielamy. Dwa dyski, którym wstępnie nadaliśmy tytuł „v3", mają w etykiecie wprost wb 3.2 — również noszą oznaczenie 3.2, a etykiety nie dają podstaw do wydzielania osobnej wersji; poprawione w opisie zbioru. I rok: 1991 przy 3.2 w nazwach plików wzięliśmy z bibliografii (podręcznik „Warsaw Basic 3.2", FET 1991); datowania tych konkretnych kopii nie ustaliliśmy, a oznaczenie 3.2 pojawia się w prasie już w 1987, o czym niżej.

Amigową część dorobku firmy PAFPG zachowała wcześniej — opis na ppa.pl. To, co dostajecie teraz, uzupełnia je o część związaną z C64.

Co siedziało w kodzie

Najciekawsze rzeczy nie były w nazwach plików ani w żadnej bazie. Były w środku programów — w ciągach tekstowych, które ktoś wpisał tam kilkadziesiąt lat temu.

Wyciągnięcie ich polegało na rozpakowaniu każdego pliku z obrazu dyskietki po łańcuchu sektorów, przepuszczeniu programów BASIC przez dekoder tokenów i przeczesaniu kodu maszynowego pod kątem czytelnych ciągów PETSCII. Sprawdzonych atrybucji wyszło jedenaście — a ponieważ część powtarza się na obu stronach tej samej dyskietki, odrębnych podpisów autorskich jest sześć. Oto one:

*WARSAW BASIC 1.0 IPPT 1986 POLAND* * BY K.GAJEWSKI B.RADZISZEWSKI *

W kodzie wersji oznaczonej 1.0 stoi rok 1986. Zgadza się to z prasą epoki: „Bajtek" 7/1987 (Klaudiusz Dybowski) dostał od autorów do testów najnowszą wtedy wersję — 3.2 — zapisaną w EPROM-ie, z dyskietką procedur i instrukcją, i odnotował, że krążą też wersje skradzione twórcom na wcześniejszych etapach produkcji. Fundacja Edukacji Technologicznej, która sprzedawała Warsaw BASIC-a, powstała dopiero w 1989. Rok w kodzie to oznaczenie, nie data konkretnej kopii — ale 1986 przy 1.0 dobrze pasuje do 3.2 w połowie 1987.

Dalej, z kolejnych dysków:

  • AUTOR: K.KOLODZIEJCZYK + (C) 1993 BIW — Kolorowa Zabawa, gra logiczna
  • AUTOR: TOMASZ PRZYBYLSKI — Tape AudioMaster
  • (C) 1986 BY JAN & SZYMON — Edytor Tekstu; obok pliki a-mps803pol…z-mps803pol (po nazwie: polskie znaki dla drukarki MPS-803; nie sprawdzaliśmy)
  • (C)1987 TPS TARNOW — Recompiler
  • AUTOR: MARCIN MALINOWSKI — Intro Maker (w kodzie dwie daty: (C) 1993 BIW i (C) 1996 BIW; przyjęliśmy 1993, nie rozstrzygając)

Osobno I.Q. Test: tu rok bierze się nie z kodu, tylko z wpisu w katalogu dyskietki o nazwie by b.i.w in 1995. To nie to samo co podpis w programie i nie chcemy tego mieszać — dysk zawiera zresztą tylko dwa krótkie pliki, więc traktujcie to jako ślad, nie jako kompletne wydanie.

Trzy pozycje — Intro Maker, I.Q. Test i Kolorowa Zabawa — noszą podpis BIW, a jako wydań BIW nie ma ich w CSDb (sprawdzone 21.09.2026). Czy to kompletne, wydane programy, czy materiały robocze — nie rozstrzygamy; I.Q. Test to dwa pliki po jednym bloku. Dziewiątka znanych wydań tej firmy wygląda więc na niepełną.

Przy Kolorowej Zabawie jedna uczciwa uwaga: obok podpisu autora i (C)1993 BIW siedzi w kodzie także (C) 1984 DATA BECKER, THOMAS HELBIG. Nie ustaliliśmy, którego składnika programu dotyczy ten podpis — wolimy o tym powiedzieć, niż przemilczeć.

Edytor PL, czyli polskie biuro na C64

Osobny wątek to Edytor PL — edytor tekstu, a obok niego program korektor, słownik podzielony na pliki pl.leksykon .a–.z i zestawy znaków pl.chr/gb.chr. Działania żadnego z nich nie sprawdzaliśmy — opisujemy to, co widać w katalogu. Razem z bazą danych cBase 2.0, która przyjechała na dyskietce z Warsaw BASIC-iem 2.0, to zachowane składniki czegoś, o czym się dziś nie pamięta: polskiego pakietu biurowego na ośmiobitowca, w czasach, gdy polski znak na ekranie był problemem inżynierskim.

I to nie jest nasza nadinterpretacja. W tym samym wywiadzie dla „Commodore & Amiga" 5/92 Radziszewski mówi o sprzedawanym przez Fundację „zintegrowanym mini-pakiecie": EDYTOR PL, WARSAW BASIC oraz baza danych z elementami arkusza kalkulacyjnego — cBASE. W wywiadzie pada też nazwa zestawu PRINT PL; na jednej z dyskietek jest pozycja opisana jako Print Shop PL z podpisem Gajewskiego i Radziszewskiego w kodzie — relacji obu nazw nie ustaliliśmy. Kompletności zachowanego zestawu też nie: to obrazy z archiwum, nie pudełkowe wydanie.

Co dokładnie dostajecie

175 obrazów .d64, każdy po 174 848 bajtów. Sprawdziliśmy sumy MD5 wszystkich — żaden obraz nie powtarza się bit w bit. Nie znaczy to, że każda dyskietka ma inną zawartość: sześć z nich opisaliśmy jako kopie innych (druga strona, kopia robocza), a trzynaście ma pusty katalog. Wszystko to jest wypisane w dołączonym CSV.

Z tego 165 ma nadany tytuł, a 10 zostaje jako uczciwe „Unknown" (osiem z pustym katalogiem, dwa z nierozpoznaną zawartością). I tu ważne zastrzeżenie: „nadany tytuł" to nie to samo co „rozpoznane wydanie". Tytuł potwierdzony czymś więcej niż etykietą i naszą klasyfikacją — wpisem w CSDb, w bazie online albo podpisem w kodzie — ma 53. Pozostałe 112 to nasza klasyfikacja zawartości albo przepisana etykieta z dyskietki, a część z nich to etykiety robocze w rodzaju New, Boot czy Mapa, nie tytuły programów. Źródło każdego tytułu podaje osobna kolumna w CSV.

Rozkład zawartości:

Czym to jest Dysków
Oprogramowanie edukacyjne 38
Narzędzia dyskowe 22
Języki programowania 19
Aplikacje użytkowe 16
Muzyka 12
Edytory tekstu 10
Dane 10
Gry 7
Kopiarki 5
Bazy danych 5
Demo 4
Grafika 3
Pozostałe (mieszane, puste, nierozpoznane) 24

Pochodzenie: 64 dyski polskie, 31 amerykańskich, 3 brytyjskie, reszta bez ustalonego kraju.

Do tego katalog 5 184 wpisów katalogowych z tych dyskietek — z nazwami CBM, typami i rozmiarami w blokach, w osobnym CSV, w którym można szukać. Uwaga: to wpisy, nie pliki. Mieści się w tym 320 wpisów typu del (194 z nich to nazwy z samych kresek i znaków graficznych — separatory wizualne; charakteru pozostałych nie ustaliliśmy) i 261 o typie spoza standardowego zestawu CBM DOS — przyczyn tych nietypowych wpisów nie ustaliliśmy.

Dwie wersje nazewnictwa — obie z tymi samymi plikami

W obu paczkach są dokładnie te same 175 obrazów, o identycznych sumach kontrolnych. Różni je wyłącznie sposób nazwania plików.

Wersja archiwalna trzyma w nazwie numer fizycznej dyskietki ze zbioru:

Warsaw BASIC v3.2 (1991)(Fundacja Edukacji Technologicznej)(PL)(Side A)[source BIW d049A].d64
Unknown (19xx)(-)(Side A)[source BIW d013A].d64

Bierzcie ją, jeśli chcecie pracować nad samym archiwum — od razu widać, z której dyskietki i której strony pochodzi obraz. Ta paczka ma też całą dokumentację: katalog HTML, pełne mapowanie w CSV, listing plików, opis ustaleń.

Wersja TOSEC jest oparta na TOSEC Naming Convention 2015 — bez naszego pola [source …]. 146 ze 175 nazw jest zupełnie czystych:

Edytor PL (19xx)(-)(PL)(Side A).d64
Soeto 20.11 (19xx)(-)(PL).d64

Pozostałe 29 to dyski o powtarzającym się tytule. Żeby nazwy nie kolidowały, mają na końcu numer dyskietki w ostatnim polu nawiasowym — tym, które TNC przewiduje na etykietę nośnika (media label); to nasza interpretacja tego pola, nie litera standardu:

Unknown (19xx)(-)(Side A)(d013A).d64

I tu drobna uwaga warsztatowa dla tych, którzy sami takie rzeczy robią: pierwszą wersję rozwiązaliśmy flagą [a]. To był błąd. [a] w TNC znaczy alternate original — inny wariant tego samego wydania. Dwie różne fizyczne dyskietki o tej samej roboczej etykiecie to prowenancja, a nie alternate original. Przy dyskach Unknown jest to zupełnie puste, bo nie ma znanego wydania, którego miałyby być wariantem. Zwróciła na to uwagę zewnętrzna recenzja i miała rację; sygnaturę przenieśliśmy do pola etykiety nośnika.

Czego tu nie ma — bo lepiej wiedzieć z góry

Nie sprzedajemy tego jako czegoś, czym nie jest.

  • To są zwykłe .d64 — obrazy sektorowe, 35 ścieżek, bez informacji o błędach odczytu. Nie są pełnym zapisem nośnika: nie niosą informacji o błędach odczytu ani niestandardowych ścieżek, więc zabezpieczeń opartych na jednym i drugim też nie zachowają. Kilka dysków ma w BAM nietypowe liczniki wolnych bloków (przyczyny nie ustaliliśmy). Jeśli fizyczne nośniki jeszcze istnieją, warto je kiedyś zgrać na poziomie strumienia (KryoFlux, Greaseweazle) i zachować surowy zapis obok obrazów.
  • Warsaw BASIC sprzedawano na kartridżu (EPROM), a dyskietki niosły procedury i narzędzia. Nie ustaliliśmy, które z tych obrazów wymagają kartridża do uruchomienia ani czy jego zawartość jest gdziekolwiek w zbiorze.
  • Żaden dysk nie był uruchomiony w emulatorze. Cały opis powstał z listingów katalogów i z tekstu wydobytego z wnętrza plików. Jeśli coś nie startuje albo jest opisane bez sensu — napiszcie, poprawimy.
  • Weryfikacja tytułów w bazach jest niepełna. Część pozycji ma status „nieznany" wyłącznie dlatego, że nie zdążyła zostać sprawdzona, a nie dlatego, że jest rzadka. Nie liczcie tego jako listy białych kruków.
  • To są dyski robocze firmy, nie katalog jej wydań. Wydawcę „Biuro Informatyczno-Wydawnicze" ma w naszym opisie 7 ze 175 dysków. W zbiorze są też narzędzia i programy innych wydawców — w tym 34 dyski amerykańskie lub brytyjskie: osiemnaście to soft edukacyjny American Educational Computer (przy siedemnastu copyrighty 1983–84 w plikach), dalej narzędzia Commodore i kilka zachodnich programów użytkowych. Nie są to polskie produkcje i nie podbijamy nimi statystyki.
  • Zgoda BIW obejmuje dorobek BIW i samo archiwum jako całość — nie rozciąga się na prawa wydawców tamtych programów. Udostępniamy je niekomercyjnie, w ramach zachowania dziedzictwa i z szacunku dla pracy sprzed czterdziestu lat. Na żądanie uprawnionego usuniemy wskazaną pozycję ze zbioru.

Gdzie się przyda pomoc

Jest kilka rzeczy, których po prostu nie wiemy, a ktoś z Was może wiedzieć:

  • Rozpoznajecie któryś z dziesięciu nieopisanych dysków? Wszystkie mają pełne listingi w katalogu HTML.
  • Czy gdzieś istnieją Familiada i Metamorph V1.01 firmy BIW? CSDb je wymienia, w tym archiwum ich nie ma.
  • Ma ktoś instrukcje albo materiały prasowe do Edytora PL lub Warsaw BASIC-a? Pozwoliłyby porządnie datować wersje. Teraz przy większości stoi uczciwe (19xx).
  • Czym były programy o nazwach Dyspozytor, peweks, skarbnik, unilog-bz? Produkty czy zlecenia dla konkretnych klientów? Trzy dyskietki mają w etykiecie czyjeś nazwisko — jeśli ktoś rozpoznaje kontekst tamtych zleceń, prosimy o kontakt prywatny.

Mamy też hipotezę, że dwuliterowe identyfikatory dyskietek to inicjały autorów: br występuje na 32 dyskach różnej treści, kg na 10 — m.in. z Warsaw BASIC-iem, Edytorem PL i „Wars Soft Electr". Do tego dwie strony jednej dyskietki mają etykiety p.Radziszewski i p.Radziszewski2. To pasuje do Radziszewskiego i Gajewskiego aż za ładnie, ale identyfikator dyskietki to konwencja nadawana przy formatowaniu. Traktujemy to jako poszlakę, nie jako dowód — i chętnie usłyszymy rozstrzygnięcie od kogoś, kto tam był.

Pobieranie

Katalog HTML warto otworzyć najpierw. Ma wszystkie 175 dysków z pełnymi listingami, wyszukiwarką i filtrami, działa offline i niczego nie instaluje. W minutę widać, czy temat w ogóle interesuje.

Sumy kontrolne SHA-256 obu paczek są w pliku SUMY-KONTROLNE.txt. W środku każdej paczki jest dodatkowo .sfv z sumami CRC32 i plik .dat w formacie Logiqx — do ClrMamePro albo RomVault.

Podziękowania i zasady

Dyskietki odzyskała i zgrała Polish Amiga Floppy Preservation Group. Bez nich nie byłoby o czym pisać — ktoś musiał dotrzeć do fizycznych nośników, dogadać się z właścicielem i przepuścić to wszystko przez stację dysków.

Materiały udostępnione są za zgodą Biura Informatyczno-Wydawniczego, wyłącznie do użytku niekomercyjnego.

Jeśli ta kolekcja Wam się przyda, zajrzyjcie na [www.pafpg.pl](https://www.pafpg.pl/). Grupa zajmuje się ratowaniem polskich dyskietek i przyda się jej każda pomoc — sprzęt, kontakty, albo po prostu pudło dyskietek z piwnicy.

Opis, rozpoznanie i posortowanie zbioru: Yugorin (SAMAR/SMOK).

Znalazłeś błąd w opisie? Rozpoznajesz nieopisany dysk? Pisz — archiwum jest po to, żeby je poprawiać.