Niecałe dwie godziny po publikacji archiwum Biura Informatyczno-Wydawniczego przyszedł mail od Łukasza z Polish Amiga Floppy Preservation Group — czyli od ludzi, którzy te dyskietki odzyskali. Poza miłymi słowami był w nim link i pytanie: ciekawe, ile rzeczy od FET/BIW brakuje jeszcze do pełnej kolekcji — tutaj jest oficjalny cennik, może warto porównać?

Warto. Porównaliśmy. Poniżej wynik — z liczbami, z listą braków i z kilkoma niespodziankami, które przy okazji wyszły z samych dyskietek.

Dokument: cennik detaliczny BIW, 15.09.1995 – 15.11.1995

Cennik zachował się dzięki serwisowi Filety on-line, gdzie w kwietniu 2003 roku przepisał go Reiter (Apidya): filety.net — OFERTA BIW - CENNIK. Oryginału na papierze nie widzieliśmy — pracujemy na tej transkrypcji, ze wszystkimi tego konsekwencjami (kilka cen figuruje w niej jako xx.xxx, a jedną pozycję trzeba było uznać za nagłówek, bo cen jest o jedną mniej niż wierszy — o tym niżej).

Co z niego wynika, zanim dojdziemy do porównania:

• Biuro oferowało „literaturę i programy na mikrokomputery Commodore 64, Amigę i PC"; przepisana część dotyczy C64.
• Ceny są w dwóch kolumnach: stare i nowe złote — od 1 stycznia 1995 obowiązywała denominacja (10 000 starych zł = 1 nowy zł) i cennik podaje obie jednostki obok siebie. Warsaw BASIC 3.2 kosztował 380 000 zł, czyli 38 zł.
• Programy na kasetach były o 50 groszy droższe niż na dyskietkach.
• Sklep: ul. Platynowa 4, lok. 128, Warszawa, czynny od poniedziałku do piątku 14.30–18.00; korespondencja na Grzybowską 5. To pierwsze źródło w naszych rękach, które wprost podaje adres Biura — w poprzednim wpisie pisaliśmy ostrożnie „polska firma", bo dowodu na miasto nie mieliśmy (uzupełnienie jest już tam dopisane).
• Zdanie, które mówi wszystko o rynku roku 1995: „Programy z tego katalogu bez firmowych opakowań BIW sprzedają poza BIW tylko złodzieje!"
• I drugie, o modelu biznesowym: „Tylko u nas Autorzy sami ustalają wysokość swego honorarium."

Cennik ma 130 wierszy: 9 książek, 3 rozszerzenia interpretera, po jednej pozycji w działach „do stacji dysków" (Max PL) i „do magnetofonu" (Help PL), 20 pozycji w dziale edytorów (w tym kabel Centronics i cartridge Print PL), 30 w dziale gier, 10 baz danych, 56 w dziale „inne" — gdzie obok programów siedzi 8 kart rozszerzeń (Covox, Sampler, Programator EPROM-ów, RS-232, IEC-625…), przełącznik cartridge'y „Magic" i oferta „programy edukacyjne i użytkowe public domain w j. ang. — 50 dyskietek". Jeden z 56 wierszy — „Programy edukacyjne P. Politowicza" — potraktowaliśmy jako nagłówek zbiorczy dla czterech programów „w pigułce" pod nim, bo transkrypcja ma w tym dziale 55 cen na 56 wierszy; to nasza rekonstrukcja układu, nie fakt z papieru.

Po odjęciu książek, sprzętu i pozycji zbiorczych zostaje 109 pozycji programowych. Piszemy „pozycji", nie „programów", bo kilka z nich to zestawy: „Gry S. Skrzyńskiego" to pięć gier w jednym, „Litermania i Hasmania" — dwie, „Groch z kapustą" — dwanaście, „Sample FX" — zbiór sampli.

Jak porównywaliśmy

Nazwy z cennika zestawiliśmy z tym, co jest w paczce: tytułami nadanymi obrazom, etykietami dysków (BAM) i wszystkimi 5184 wpisami katalogowymi z katalog_plikow.csv. Dla najciekawszych kandydatów wyciągnęliśmy też pliki z obrazów i przeczytaliśmy, co w nich jest.

Trzy statusy — i od razu uczciwie, co znaczą:

• rozpoznane po nazwie — nazwa produktu z cennika pada w tytule obrazu, etykiecie dysku albo nazwie pliku. To NIE znaczy, że mamy dokładnie tę wersję, którą sprzedawano jesienią 1995 (Sprite Master na dysku to 1.05, w cenniku 1.5), ani że produkt jest kompletny w oferowanej postaci (cennik sprzedaje Warsaw BASIC 3.2 na cartridge'u; na dyskach znaleźliśmy obrazy EPROM-ów Warsaw BASIC-a, ale nie potwierdziliśmy zgodności z konkretnym wydaniem z cennika ani kompletności produktu).
• rozpoznane po zawartości — nazwa produktu nie pada w tytule obrazu, etykiecie ani nazwie pliku, ale to, co jest na dysku (nazwy plików, dane, dokumentacja), pasuje do opisu z cennika. To są poszlaki, nie dowody.
• nierozpoznane — nie znaleźliśmy niczego, co wystarczyłoby do identyfikacji; czasem jest trop, ale za słaby. Nie znaczy „nie ma": 13 obrazów ma pusty katalog, dwa kolejne — nadpisany, a testy emulatorowe nie objęły całego zbioru.

Do tego cennik jest z jesieni 1995, a daty na polskich dyskach sięgają od 1986 do 1996 — ten sam program mógł w firmie nazywać się inaczej niż w sklepie („Core Wars Pro" na dysku, „CORE WARS" w cenniku; „I.Q. Test" na dysku, „TEST NA INTELIGENCJĘ" w cenniku).

Wynik: 26 po nazwie, 9 po zawartości, 74 nierozpoznane

Ze 109 pozycji programowych:

Najgorzej wypada dział gier: z 30 pozycji rozpoznaliśmy 3 — Core Wars, Kolorową Zabawę i Negatrona. Najlepiej — to, co siedziało najbliżej Warsaw BASIC-a: interpretery, edytory, procedury i narzędzia.

Rozpoznane po nazwie (26)

Jeden dysk — d097A — zamyka trzy pozycje cennika naraz (Katalog, Superlist, Compactor z Decompactorem), a do tego ma na pokładzie compiler. Dysk z narzędziami do Warsaw BASIC-a.

Dyspozytor Zadań ma w cenniku opis: „system czasu rzeczywistego, wieloprogramowość, rekacja [sic] programu na zdarzenia zewnętrzne typu naciśnięcie klawisza… niezb. WB 3.2". W poprzednim wpisie pytaliśmy, czym był „Dyspozytor" z dysków d095. Nazwa pada dosłownie w cenniku i w ulotce, którą znaleźliśmy na innym dysku (o niej niżej) — to pytanie uważamy za zamknięte.

I.Q. Test wymaga sprostowania z naszej strony. W poprzednim wpisie napisaliśmy, że dysk „zawiera tylko dwa krótkie pliki po jednym bloku". Tyle mówi katalog dyskietki — i katalog kłamie: po przejściu łańcucha sektorów plik testu ma 18 161 bajtów w 72 sektorach, instrukcja 2958 bajtów w 12. Deklarowane w katalogu rozmiary są zafałszowane, podobnie jak licznik wolnych bloków (1995) na tym samym dysku. Sprostowanie jest już w tamtym wpisie.

Rozpoznane po zawartości (9)

Tu nazwa z cennika nie pada, ale zawartość dysku pasuje do opisu. Poszlaki:

• GROCH Z KAPUSTĄ (7,50 zł) — „12 prostych programów w języku polskim… ortografia, geografia, słownik, chemia, toto, baza danych, skarbnik, edytorek". Dysk d050A ma etykietę 12 progr-1 i pliki skarbnik, edytorek, biuro, kalendarz, geo-sw, geo-pol, swo-cz1, swo-cz2, uni-test, unilog-bz. Etykieta z dwunastką, skarbnik i edytorek z opisu — zbieżność jest duża, ale to nadal hipoteza: cennik opisuje zestaw, nie identyfikuje tego dysku. Programy są skompilowane (zaczynają się od SYS 2078 BASIC 64 V1.03), więc do źródeł nie zajrzymy. Jeśli hipoteza jest prawdziwa, dwa kolejne pytania z poprzedniego wpisu („skarbnik", „unilog-bz") mają odpowiedź.
• SM-64 (8 zł) — „program obsługi sprzedaży — magazyn towarów, sprzedaż, wystawianie dokumentów vatowskich". Dysk d062A ma etykietę sm i 71-blokowy program sm, a dysk d048A (etykieta magazyn) zbiory relatywne rach, vat, nrrach, dat. Dziedzina pasuje, nazwa nie pada.
• PROCEDURY BIBLIOTECZNE W BASIC („matematyka, 45 sztuk") — dysk d053A: 87 plików, z czego 35 par nazwa + /nazwa (spline, simplex, romberg, muller, invmat, nonlin, jacobiww…) plus odczytinstrukcji. Liczba się nie zgadza co do sztuki, charakter — tak.
• cBASE-D / cBASE-K (dwie pozycje cennika: wersje dla WB 2.0 plus na dysk i na kasetę) — dyski d072A/d072B: cbase 2.0 obok Warsaw BASIC 2.0, etykieta d072B wb 2.0 plus tape. Który wariant (dyskowy czy kasetowy) — nie rozstrzygamy; etykieta „tape" to za mało.
• MAZOVIA (procedura polskich znaków w standardzie Mazovia dla drukarki) — d062A: plmazc, /centplmaz.
• COPYCENTR (kopiowanie obrazów hires na drukarki Centronics) — d090A: /centro, .centr/lc/draft; d078: warsaw ba/centr.
• SUPER EXPANDER PLUS (18 zł) — na d098A leży plik super expander, ale to nie program, tylko tekst w formacie Edytora PL: opis produktu zaczynający się od zdania „Wielkie możliwości graficzne i dźwiękowe Commodore 64 ze standardowym interpreterem CBM V.2 pozostają najczęściej niewykorzystane". Dokumentację mamy; programu pod tą nazwą nie znaleźliśmy.
• SŁOWNIK 64 — na d088 jest slownik ang-pol ze zbiorami a–z. Program wyświetla „Mariusz Zaleski przedstawia:" i „opracowanie minus" — kto jest autorem, nie rozstrzygamy; cennik autorów nie podaje, a Biuro sprzedawało programy zewnętrznych autorów. Czy to ta pozycja, nie wiemy.

Dwie pozycje odpadły przy weryfikacji i policzyliśmy je jako nierozpoznane, choć zostawiają trop: EGB (nakładka do Edytora PL ze słownikiem angielskim) — dysk d089 ma etykietę edytor gb, ale zawartość to polski leksykon, nie angielski; EDYTOR PL/WARSAW BASIC 3.2 (49,50 zł — najdroższy program wśród pozycji z podaną ceną) — pakiet obu programów na cartridge'u; to, że na d090A leżą razem, nie identyfikuje wydania łączonego.

Do tego karty rozszerzeń. Samego sprzętu na dyskietce nie ma, ale materiały do niego — tak: covox (d023A), programator i programator-prg (d065B, d068), symulator/fin i symulator/edt (d065B), programy do samplera na kilku dyskach. INTERFACE IEC-625 (IEEE-488; 95 zł — najdroższa pozycja wśród tych z podaną ceną) zostawił coś ciekawszego niż program: na d110 leży dokument wb iec z nagłówkiem „WB IEC 9/1989" — „Warsaw BASIC wersja IEC-625. W wersji IEC-625 Warsaw BASIC nie ma następujących komend i instrukcji: AUTO, EXTERN, FIND, SLEEP…", podpisany „Warszawa, 27 stycznia 1989 r." Istniała więc osobna odmiana interpretera pod standard IEC-625 — czy pod tę konkretną kartę z cennika sześć lat późniejszego, dokument nie mówi. Etykieta iec na d090A/d090B to na razie tylko trop. Dysk d068 z etykietą kity b.i.w wygląda na zestaw instrukcji i programów do tych kart: programator-prg, sampler c-tekst, user-opis, pliki nazwane od układów TTL (7401, 7447, 74145…). Do trzech kart z cennika — Super Covoxa, Super Samplera i RS-232 (tę cennik opisuje jako samą kartę, bez programu) — nic nie znaleźliśmy.

I jeszcze jedno, co układa nam w głowie 34 amerykańskie i brytyjskie obrazy z archiwum. Cennik kończy się pozycją „Programy edukacyjne i użytkowe public domain w j. ang. — 50 dyskietek (cena 1 dyskietki) 3,50 zł". Cztery obrazy z amerykańskiego zestawu edukacyjnego (EasyReader i pokrewne) mają etykiety pd.disk02, pd.disk04, diskpd.01. Hipoteza, której nie potrafimy dziś udowodnić, ale która brzmi rozsądnie: amerykańskie dyski edukacyjne w archiwum to właśnie ta linia „public domain", którą Biuro sprzedawało po 3,50 zł za sztukę. Nie zmienia to tego, co napisaliśmy poprzednio: to cudze programy z cudzymi prawami, niezależnie od tego, jak trafiły do Biura.

Nierozpoznane (74)

Gry — 27 z 30 pozycji: ABC, Aviator, Biznesmen, Captain Cactus, Cheeseburger, Cosmos 3000, Cosmic Biznes, Deadly Crystals, Familiada, Fortuna kołem się toczy, Gra, Gra 5x5, zestaw gier S. Skrzyńskiego (Balon, Polowanie na litery, Super Penetrator, Kangur, Omnibus), ISC, Jump Ball, Killer, Komputerowe Koło Fortuny, Labirynt, Litermania i Hasmania, Magic Ball, Mastermind, Miliard w rozumie, Niedziela cudów, Sześciany, Trener, The Birds, Wilk, koza, kapusta i inne.

Familiada jest w tym zestawie o tyle ciekawa, że CSDb ją zna jako wydanie BIW — a na tych dyskach jej nie rozpoznaliśmy. Firma miała w sprzedaży rzeczy, których na dyskach roboczych z archiwum nie widać.

Edytory i grafika — 14: Big Editor, Converter, Edytor CYR (cyrylica ze słownikiem rosyjskim!), FLI Mania, Font Mania, Grafika Znakowa, Hybryd Edytor, Lace Editor, Multi Spriter, SET v1.0, EGB, pakiet Edytor PL/WB 3.2 (dwa ostatnie — patrz wyżej) i oba „PL" do magnetofonu i stacji: Max PL, Help PL.

Bazy — 4: Baza Michasia, Baza v1.0, cBASE SU (wersja rosyjska), Videobase 1.0.

Edukacja i „inne" — 29: Audiomaster v1.0 i 8bit Audiomaster (rozpoznaliśmy tylko wersję Tape), Colamorph, Cyberprotektor, Czas, Download, Egzamin na prawo jazdy, Fill, Mac Pack, Mega Pakiet, Matematyk, Nie tylko matematyka, Notowania giełdowe, Ortografia C-64, Pakiet testowy, cztery programy „w pigułce" P. Politowicza (geografia, angielski, polski, matematyka), Refleks, Sample FX, Szperacz muzyczny, Testomat, Testy angielskiego, Vector, Video System, Vocabulary Studio 1 i 2, XYZ – Szukacz.

Jeśli ktoś z Was ma którąś z tych rzeczy na kasecie albo dyskietce — w firmowym opakowaniu BIW albo i bez — to jest dokładnie ten moment, żeby się odezwać. Lista powyżej to gotowa lista poszukiwań.

Bonus: reklama, oferta i erraty, które leżały na dyskach

Przy okazji porównania wyciągnęliśmy z obrazów kilka plików tekstowych, których wcześniej nie czytaliśmy. Dokumenty Edytora PL mają własne kodowanie (małe litery jako kody 1–26), więc nie dało się ich obejrzeć zwykłym petcat. Po zdekodowaniu:

• reklama (d090A) — program w BASIC-u, który drukuje ulotkę: „Tylko tu ORYGINAŁY polskich programów: Warsaw BASIC — wersje 1.1 – 3.2 oraz najnowsza 3.2/c; EDYTOR PL; PRINT PL; CBASE; SUPEREXPANDER PLUS; MATRIX; COMPLEX; Dyspozytor zadań — system czasu rzeczywistego; Procedury systemu Warsaw BASIC… Autorzy: K.GAJEWSKI & B.RADZISZEWSKI". MATRIX i COMPLEX nie występują ani w cenniku z 1995 roku, ani w żadnym źródle, którym dysponujemy (Bajtek 7/87, C&A 5/92, CSDb, Wikipedia) — dwa tytuły, o których do dziś nie wiedzieliśmy. Program kończy ulotkę stopką: „Druk: Drukarka STAR LC-10 ze złączem CENTRONICS + cartridge PRINT PL + C-64" — jeśli wierzyć stopce, ulotkę o własnych produktach drukowano własnym produktem.
• oferta 3.1 (d098A) — tekst „Co może Warsaw BASIC 3.1?" z pełną listą możliwości (procedury z parametrami, CHAIN, CALL, PRINT USING, grafika DOT/DRAW/LINE i trójwymiarowa AXIS/SDOT/SDRAW/SLINE, HIPRINT, HISAVE…) i podpisem „WB opracowali: Krzysztof Gajewski i Bogusław Radziszewski z IPPT". W nazwach plików katalogowych oznaczenie „3.1" występuje w tym dokumencie oraz w nazwach sd2 v3.1 i a sd2 v3.1. Uzupełnienie z 23.09: dwa obrazy EPROM-u z d090A, zapisane jako wb 3.2 i wb 3.2/10.12.89, uruchomione w emulatorze jako kartridże pokazują napis „WARSAW BASIC EPROM 31 *1989 POLAND". „31" może oznaczać wersję 3.1, ale tego nie rozstrzygnęliśmy — mamy opis handlowy wersji 3.1 i obrazy ROM-ów z oznaczeniem „EPROM 31", a ich zgodności nie potwierdziliśmy (więcej w sprostowaniu we wpisie o archiwum).
• zmiany w WB (d098A) — „Uzupełnienia i zmiany instrukcji Warsaw BASIC 3,2 EPROM": errata do podręcznika z listą nowych komunikatów błędów (NO VARIABLE ERROR, BAD LIST ERROR, LEVEL ERROR…). Potwierdza wprost, że 3.2 sprzedawano na EPROM-ie.
• print.pl (d078) — „PRINT PL Technical Operation Manual", instrukcja po angielsku: cartridge z 13 zestawami znaków narodowych (od amerykańskiego po japoński, polski i rosyjski) i interfejsem Centronics na porcie użytkownika C64C. Dlaczego po angielsku — nie wiemy; nasza interpretacja, że ktoś w Biurze myślał o sprzedaży poza Polską, jest tylko interpretacją.

Korekty do paczki

Porównanie wykazało też nasze własne błędy w opisach — i tu bijemy się w piersi:

• Do rewizji r2 obraz d078 nosił w paczce błędny tytuł „Print Shop PL". To był nasz domysł z etykiety print pl — błędny. Dysk zawiera obraz EPROM-u, oprogramowanie i dokumentację cartridge'a PRINT PL Gajewskiego i Radziszewskiego. W rewizji r3 (23.09) obraz nosi już właściwą nazwę „Print PL".
• Obrazy d095/d095B: „Dyspozytor" → „Dyspozytor Zadań" (nazwa pada dosłownie w cenniku i w ulotce).
• Hipotezy z tego wpisu (Groch z kapustą na d050A, SM-64 na d062A/d048A, IEC-625 na d090A/B, linia „public domain") trafiły w rewizji r3 do kolumny uwagi w MAPOWANIE.csv — jako hipotezy, nie jako nazwy plików. Nazwy obrazów zmieniamy tylko tam, gdzie mamy dowód.
• W poprzednim wpisie: sprostowanie o rozmiarze plików I.Q. Test (patrz wyżej).

Rewizja r3 ukazała się 23.09. Po wskazówce KB777reborn na forum c64scene.pl rozpoznaliśmy w archiwum obrazy EPROM-ów Warsaw BASIC-a i Edytora PL; szczegóły dopisaliśmy we wpisie o archiwum. Obrazy dyskietek się nie zmieniły (sumy kontrolne z wydania r2 pozostają ważne dla plików r2); zmieniły się nazwy trzech obrazów (d078, d095, d095B) i opisy w MAPOWANIE.csv, a doszedł katalog EPROM-CRT z plikami do emulatora.

Pliki i źródła

• Archiwum (obie paczki, katalog HTML, sumy SHA-256): retroportal.org/files/biw-c64/ — opis w poprzednim wpisie.
• Cennik: filety.net — OFERTA BIW - CENNIK, transkrypcja Reiter (Apidya), 2003.
• Tabela porównania — 130 wierszy cennika ze statusem, sygnaturami i dowodem — jest dołączona do archiwalnego wariantu rewizji r3 jako porownanie-cennik-1995.csv (w wariancie TOSEC jej nie ma).

Dyskietki odzyskała i zgrała Polish Amiga Floppy Preservation Group — i to Łukasz z PAFPG podrzucił cennik, od którego zaczął się ten wpis. Biuro Informatyczno-Wydawnicze wyraziło zgodę na niekomercyjne udostępnienie archiwum. Opis, rozpoznanie i porównanie: Yugorin (SAMAR/SMOK).